NTVG: "Dutch protocol" onder vuur — ook Nederlandse artsen uiten kritiek

Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTVG) publiceerde op 29 mei 2025 een kritisch artikel van medisch ethicus Jilles Smids van het Erasmus Medisch Centrum. Smids betoogt daarin dat het zogenoemde "Dutch protocol" — het wereldwijd invloedrijke Nederlandse behandelmodel voor jongeren met genderdysforie — dringend herzien moet worden op basis van de bevindingen van de Britse Cass Review.

Wat is het Dutch protocol?

Het Dutch protocol is in de jaren negentig ontwikkeld door de genderkliniek van het Amsterdam UMC. Het model — puberteitsremmers gevolgd door cross-seksuele hormonen en eventueel chirurgie — werd overgenomen in tientallen landen en gold jarenlang als internationale standaard.

De kritiek in het NTVG richt zich op de kern van dit model: het wordt toegepast op een patiëntenpopulatie die fundamenteel verschilt van de groep waarvoor het oorspronkelijk was bedoeld.

De kritiek

Smids noemt de wetenschappelijke basis van het Dutch protocol "opmerkelijk zwak". De belangrijkste bezwaren:

• Gewijzigde patiëntenpopulatie: Het protocol werd ontwikkeld voor jongeren met langdurige genderdysforie. Inmiddels is 75% van de nieuwe aanmeldingen meisjes die zich pas in de adolescentie melden, vaak zonder eerdere genderproblematiek.
• Psychische comorbiditeit: Nieuwe patiënten hebben vaker autisme, anorexia, depressie en trauma — aandoeningen die in het oorspronkelijke protocol als contra-indicatie werden beschouwd.
• Ontbrekende controlegroepen: Er zijn geen onderzoeken met onbehandelde controlegroepen, waardoor causale claims over effectiviteit niet onderbouwd zijn.
• Onomkeerbaarheid: Patiënten moeten na behandeling levenslang hormonen blijven nemen. De langetermijngevolgen zijn onvoldoende onderzocht.

Internationale trend

Nederland staat steeds meer geïsoleerd. Een reeks landen heeft het genderbevestigend model als standaardaanpak verlaten:

• Finland en Zweden beperken puberteitsremmers tot uitzonderingsgevallen
• Engeland sloot de Tavistock-kliniek en implementeerde de aanbevelingen van de Cass Review
• Denemarken herformuleerde zijn richtlijnen richting psychologische zorg als eerste stap
• Australië staat onder druk na de uitspraak in Re Devin (2025)

De Cass Review — een vierjarig onafhankelijk onderzoek in opdracht van NHS England — concludeerde dat de bewijsbasis voor puberteitsremmers en hormonen bij minderjarigen "remarkably weak" is. Het advies luidt: psychologische interventies prioriteren boven medische behandeling.

Amsterdam UMC houdt vast aan protocol

Het Amsterdam UMC — de grondlegger en een van de grootste genderklinieken ter wereld — verwierp de kritiek zonder eigen heronderzoek te initiëren. Volgens Smids ontbreekt daarmee zelfkritiek die van een academisch centrum verwacht mag worden.

In een eerder NTVG-artikel (november 2023) hadden Smids en collega Patrik Vankrunkelsven (KU Leuven) al vijf concrete bezwaren geuit: de zwakke bewijsbasis, het ontbreken van onderscheid tussen vroegonset en adolescentonset genderdysforie, en zorgen over het effect van puberteitsremmers op de hersenontwikkeling.

Aanbevelingen

Smids pleit voor:

• Een onafhankelijke audit door de Gezondheidsraad
• Longitudinaal onderzoek naar langetermijneffecten
• Onderzoeksdeelname als voorwaarde voor behandeling
• Psychologische zorg als eerste stap, niet medische interventie

Bronnen:

• NTVG (2025). Internationale kritiek op het Dutch protocol. Jilles Smids, Erasmus MC. ntvg.nl
• NTVG (2023). Onzekerheden rond de huidige genderzorg. Smids & Vankrunkelsven. ntvg.nl
• DutchNews.nl (2024). Dutch Protocol in transgender care is unsustainable. dutchnews.nl