Zweden verplichte transgenders tot sterilisatie: de wet van 1972 en de weg naar herkenning in 2013

Van 1972 tot 2013 was sterilisatie in Zweden verplicht voor iedereen die zijn of haar geslacht juridisch wilde wijzigen. De wet was niet bedoeld als straf — ze werd destijds verdedigd als bescherming voor de samenleving. Maar voor de mensen die er onder vielen, was het een onomkeerbare aantasting van hun lichaam die ze ondergingen niet uit vrije keuze, maar als prijs voor juridische erkenning.

De wet van 1972

In 1972 nam Zweden de Lag om fastställande av könstillhörighet i vissa fall aan — de wet op de vaststelling van geslacht in bepaalde gevallen. De wet stelde vier voorwaarden voor juridische geslachtsverandering:

• Meerderjarig zijn (18 jaar)
• Ongepaard zijn
• Zweedse burger zijn
• Gesteriliseerd zijn

De sterilisatie-eis was bewust: de wetgever wilde voorkomen dat mensen van het geregistreerde geslacht kinderen zouden kunnen krijgen. Het idee was dat biologische voortplanting moest overeenkomen met het geregistreerde geslacht.

Destijds gold dit als progressieve wetgeving. Zweden was internationaal een van de eerste landen die juridische geslachtsverandering mogelijk maakte. Maar de sterilisatie-eis — die nergens anders in de wet expliciet als "straf" werd benoemd — was in feite een verplichte lichamelijke ingreep als voorwaarde voor juridische identiteit.

Veertig jaar toepassing

De wet was veertig jaar van kracht. In die periode werden duizenden mensen in Zweden gesteriliseerd als voorwaarde voor juridische geslachtsverandering. Ze waren juridisch niet gedwongen — ze konden ook afzien van de geslachtswijziging. Maar voor mensen die juridische erkenning wilden, was sterilisatie de prijs.

Aleksa Lundberg was een van hen. Ze voltooide haar transitie op haar achttiende en werd gesteriliseerd. In haar autobiografie "Bögtjejen" (2018) schreef ze dat ze als ze opnieuw zou kiezen, niet zeker wist of ze de ingrepen had ondergaan — en dat ze spijt had van de sterilisatie die haar was opgelegd als voorwaarde voor juridische erkenning.

De afschaffing in 2013

In januari 2013 oordeelde de Zweedse bestuursrechter (Kammarrätten i Stockholm) dat de sterilisatie-eis in strijd was met de Europese Conventie voor de Rechten van de Mens. Het was de eerste keer dat een rechter de eis als juridisch onhoudbaar bestempelde.

De Zweedse Riksdag schafte de eis af in juni 2013. De wet werd aangepast: sterilisatie was niet langer een voorwaarde voor juridische geslachtsverandering.

Erkenning en schadevergoeding

In 2018 erkende de Zweedse overheid formeel dat de gedwongen sterilisaties een schending waren van de mensenrechten. Premier Stefan Löfven bood zijn excuses aan.

In 2024 stelde de Zweedse overheid een schadevergoedingsregeling in voor slachtoffers van de sterilisatiewet. Mensen die tussen 1972 en 2013 waren gesteriliseerd als voorwaarde voor juridische geslachtsverandering, konden aanspraak maken op financiële compensatie.

Wat dit zegt over het systeem

De Zweedse sterilisatiewet is een extreem voorbeeld van een breder patroon: medische ingrepen als voorwaarde voor juridische of sociale erkenning. De patiënt staat niet centraal; de administratieve behoefte staat centraal.

In hedendaagse genderzorg manifesteert dit patroon zich anders — niet als expliciete dwang, maar als een systeem dat de vraag "moet dit echt?" nooit stelt, en waarbij het bevestigen van de genderidentiteit sneller gaat dan het onderzoeken van de vraag waaruit die voortkomt. De excessen zijn anders. De structurele fout — lichamen als instrument van beleid — heeft iets gemeenschappelijks.

De Zweedse samenleving erkende in 2018 dat de verplichte sterilisatie fout was. Het duurde veertig jaar. De vraag is hoelang het duurt voordat vergelijkbare erkenning volgt voor de schade die in de afgelopen tien jaar is aangericht door een systeem dat, dit keer vanuit een ander motief, ook onvoldoende vroeg: is dit werkelijk wat deze persoon nodig heeft?

Bronnen:

• Riksdag (2013). Lag om ändring i lagen om fastställande av könstillhörighet. Zweden.
• Nord News (2022). To regret the irreversible. nord.news
• Canadian Gender Report (2022). The Swedish U-Turn on Gender Transitioning. genderreport.ca
• European Court of Human Rights (2021). A.P., Garçon and Nicot v. France — sterilisatie-eis Frankrijk ook onrechtmatig verklaard.