Riittakerttu Kaltiala — Finse pionier in adolescente genderzorg (Genspect)

Over Riittakerttu Kaltiala

Riittakerttu Kaltiala is hoogleraar adolescentenpsychiatrie aan de universiteit van Tampere en hoofdpsychiater op de afdeling adolescentenpsychiatrie van het universitair ziekenhuis aldaar. Ze is gespecialiseerd in psychiatrie, adolescentenpsychiatrie en forensische psychiatrie. Sinds 2011, toen in het ziekenhuis van Tampere een van de twee landelijke centra voor genderidentiteit voor minderjarigen werd geopend, is ze klinisch en wetenschappelijk betrokken bij genderzorg voor jongeren. In dit Genspect-gesprek met Stella O'Malley en Sasha Ayad blikt ze terug op hoe de Finse genderzorg voor minderjarigen tot stand kwam en zich ontwikkelde.

Politieke druk en de opening van de dienst

Tot 2002 stonden de Finse genderdiensten alleen open voor volwassenen. Rond 2009 en 2010 ontstond er een discussie, aangejaagd door beleidsmakers, politici en mensenrechtenactivisten, over de vraag of de leeftijdsgrens niet discriminerend was en of ook kinderen en adolescenten toegang moesten krijgen tot beoordeling en behandeling. Uiteindelijk werd besloten de diensten ook voor minderjarigen te openen. Kaltiala vertelt dat de impuls daartoe niet uit de adolescentenpsychiatrie zelf kwam: vanuit dat vakgebied gold dat identiteit pas aan het einde van de adolescentie uitkristalliseert. Identiteit is in die levensfase veranderlijk en contextafhankelijk, en jongeren kunnen zichzelf na een of enkele jaren heel anders zien. Het idee dat een genderidentiteit al vroeg zo vastligt dat medische interventies gerechtvaardigd zouden zijn, vormde voor het team een grote uitdaging.

Een onverwachte patiëntenpopulatie

Op basis van literatuur en consultaties met klinieken in Amsterdam en Londen verwachtte het team vooral jonge kinderen, vaak biologische jongens, met genderdysforie vanaf de vroege jeugd. In de praktijk zag men een heel andere groep: overwegend tienermeisjes die hun gender pas tijdens of na de puberteit begonnen te bevragen. Kaltiala noemt dat in de Finse populatie tot op heden ongeveer 85 tot 90 procent biologische meisjes betreft. Veel van deze jongeren hadden bovendien een zware psychiatrische voorgeschiedenis die vaak duidelijk vooraf ging aan de genderzorgen, waardoor die problematiek moeilijk als louter secundair aan dysforie te beschouwen was. Ook viel een hoog aandeel autismespectrumkenmerken op; in de eerste publicatie over de eerste twee jaar lag dit aandeel boven de 20 procent. Daarnaast zag het team jongeren die langdurig sociaal geïsoleerd waren en soms tweejaar niet naar school gingen, terwijl hulpverleners onzeker waren over hoe te handelen.

Verschuiving naar psychosociale zorg

Rond 2015 zag Kaltiala een nieuwe verschuiving: jongeren met een korte voorgeschiedenis van dysforie, soms in groepjes uit dezelfde school, die elkaar via sociale media actief opzochten. Ze herkende hierin het beeld uit het onderzoek van Lisa Littman over rapid-onset genderdysforie en de bredere literatuur over sociale invloed op suggestibele adolescenten. Uit het Finse follow-uponderzoek bleek dat psychiatrische klachten en problemen op andere levensgebieden niet vanzelf verdwenen door hormoonbehandeling. De boodschap werd dat elke specifieke hulpvraag, of die nu psychiatrisch, pedagogisch of sociaal is, apart moet worden behandeld en niet wordt opgelost door enkel de gendertransitie. Na een onafhankelijke systematische review en ethische analyse concludeerde het bevoegde nationale orgaan dat de bewijsbasis voor medische gendertransitie tijdens de ontwikkelingsjaren minimaal is. Sinds ongeveer 2020 is psychosociale ondersteuning bij het verkennen van de identiteit daarom de eerstelijnsbenadering. Kaltiala benadrukt dat dit geen poging is om de identiteit te veranderen, en bespreekt ook detransitie en vruchtbaarheid. Tot slot adviseert ze ouders vooral meer met hun kind te blijven praten.

Bronnen

• YouTube — Gender: A Wider Lens — gesprek met Riittakerttu Kaltiala (Genspect)