TEDx — Zijn hersenen mannelijk of vrouwelijk? — Daphna Joel
In deze TEDx-lezing betoogt neurowetenschapper Daphna Joel dat er geen twee aparte categorieën van hersenen bestaan — mannelijk of vrouwelijk.
Over Daphna Joel
Daphna Joel is neurowetenschapper. In deze TEDx-lezing vertelt ze hoe haar denken over sekse en hersenen veranderde toen ze besloot een vak te gaan geven over de psychologie van gender. Ze bleef bijna een jaar thuis om boeken en wetenschappelijke artikelen te lezen over de ontwikkeling van mannen en vrouwen vanaf het moment van conceptie. Als neurowetenschapper was ze daarbij vooral geïnteresseerd in de relatie tussen sekse en het brein. Wat ze tegenkwam bracht haar ertoe een breed gedragen aanname kritisch tegen het licht te houden.
De mythe van het mannen- en vrouwenbrein
Joel beschrijft een populair verhaal dat veel wetenschappers, net als de meeste mensen, geloven: dat er mannenhersenen en vrouwenhersenen bestaan en dat dit de fundamentele verschillen tussen mannen en vrouwen zou verklaren. In die versie zou het vrouwelijke brein bedraad zijn voor empathie en communicatie, en het mannelijke brein voor agressie en het bouwen van systemen. Volgens dat verhaal zou al in de baarmoeder een golf testosteron het brein van de mannelijke foetus omzetten van de standaard vrouwelijke vorm naar de mannelijke vorm. Joel zet daar de wetenschappelijke data tegenover: in zo'n vijftig jaar zijn er meer dan 50.000 artikelen verschenen over sekseverschillen in de psychologie, en de conclusie luidt dat mannen en vrouwen in vrijwel alles wat psychologen kunnen meten sterk op elkaar lijken. Slechts in enkele domeinen worden consistente verschillen gevonden, en ook daar zijn de verschillen klein. Ieder mens is volgens haar een uniek mozaïek van mannelijke en vrouwelijke kenmerken.
Hoe stress de "sekse" van het brein verandert
Sinds de negentiende eeuw ontdekten wetenschappers verschillen tussen mannen- en vrouwenhersenen, te beginnen met de gemiddelde grootte. Joel laat zien dat de toen getrokken conclusie — dat vrouwen niet zouden kunnen studeren — vandaag absurd klinkt, nu vrouwen op alle niveaus van het academisch onderwijs in de meerderheid zijn. Wat veranderde was niet de hersengrootte maar de sociale normen en wetten. Het kantelpunt voor haar was een studie naar het effect van stress op de hippocampus. Onderzoekers maten de dichtheid van dendritische spines en zagen een sekseverschil: mannetjes hadden minder spines, vrouwtjes meer. Maar bij ratten die vijftien minuten werden gestrest keerde dit om — het gestreste mannetje vertoonde de "vrouwelijke" vorm en het gestreste vrouwtje de "mannelijke" vorm. De vorm hing dus niet alleen af van sekse, maar van de wisselwerking tussen sekse en omgeving. Soortgelijke effecten vond ze bij stress in de baarmoeder, na de geboorte en op volwassen leeftijd, en bij andere manipulaties zoals individuele of groepshuisvesting.
Een intersekse-brein als mozaïek
Omdat eenvoudige ingrepen kunnen omkeren wat "mannelijk" en wat "vrouwelijk" heet, is het volgens Joel zinloos om over de sekse van een hersengebied te spreken; termen als spaars versus dicht of hoog versus laag zijn passender. Een foetus wordt gevormd door complexe interacties tussen hormonen en omgeving, waaronder de stress die de moeder ervaart. Daardoor wordt elk kind geboren met een brein dat noch mannelijk noch vrouwelijk is, maar intersekse: een mengeling die zijn leven lang blijft veranderen door unieke ervaringen. Haar slotsom is dat hersenen geen sekse hebben en dat het bestaan van een mannen- of vrouwenbrein dus geen fundamentele verschillen tussen mannen en vrouwen kan verklaren — wat volgens haar geen probleem is, omdat mannen en vrouwen opvallend veel op elkaar lijken. Ze sluit af met de oproep: wees jezelf.
Bronnen
Let op: deze video is Engelstalig. Bekijk onze Verhalen voor Nederlandstalige getuigenissen.