Academics for Academic Freedom — Brits netwerk voor vrij onderzoek

Academics for Academic Freedom (AFAF) is een Brits netwerk van wetenschappers dat zich uitspreekt voor de vrijheid van onderzoek en onderwijs. Het werd in 2006 opgericht en geldt sindsdien als een van de meest hoorbare stemmen in het Verenigd Koninkrijk wanneer academische vrijheid onder druk komt.

Geschiedenis en missie

AFAF werd opgericht door onder meer professor Dennis Hayes (University of Derby), die ook als voorzitter optreedt. De aanleiding was de constatering dat Britse universiteiten in toenemende mate via interne regelingen, financieringsvoorwaarden en codes van omgangsvormen het feitelijke spreekrecht van wetenschappers beperkten — los van de formele wettelijke bescherming van vrije meningsuiting.

De kern van AFAF is haar Statement of Academic Freedom. Wie deelneemt, onderschrijft twee principes:

1. Academici hebben binnen de wet onbeperkt recht om elk kennisgebied te bestuderen en daarover te leren.
2. Academici hebben binnen de wet onbeperkt recht om publiek opvattingen te uiten die binnen of buiten hun vakgebied als controversieel worden gezien.

Activiteiten

• Het bijhouden en publiceren van een ondertekenaarslijst van Britse wetenschappers die de verklaring onderschrijven.
• Het organiseren van jaarlijkse conferenties over academische vrijheid.
• Het publieksinformatie verzorgen rond schorsings- en ontslagzaken.
• Het uitwisselen van casuïstiek met zusterorganisaties in andere landen — onder meer FIRE in de VS.

Relevantie voor het transspijt-debat

In het Verenigd Koninkrijk zijn de afgelopen jaren meerdere zaken geweest waarin wetenschappers onder druk kwamen vanwege genderkritisch onderzoek of publieke uitspraken. De bekendste is die van Kathleen Stock aan de University of Sussex (2021), maar er waren ook zaken rond Selina Todd (Oxford), Jo Phoenix (Open University) en anderen. AFAF stelde zich in meerdere van deze dossiers publiek op aan de zijde van de bedreigde academicus — niet noodzakelijk omdat het de inhoudelijke standpunten deelt, maar omdat het stelsel niet werkt zonder verdediging van afwijkend onderzoek.

De Britse Higher Education (Freedom of Speech) Act 2023, die onder meer de Office for Students tot toezichthouder maakte van vrije meningsuiting op universiteiten, is mede tot stand gekomen onder druk van organisaties als AFAF en de zaken die zij zichtbaar maakten. De boete van £585.000 die de Office for Students in maart 2025 oplegde aan de University of Sussex in de zaak-Stock was daar een direct uitvloeisel van.

Bredere betekenis

Voor het transspijt-debat is AFAF relevant omdat veel van wat we vandaag weten over cohortverschuiving, evidentie van puberteitsremmers en detransitie pas zichtbaar werd nadat afzonderlijke onderzoekers — vaak met grote persoonlijke kosten — hun werk publiek durfden te delen. Een infrastructuur die hen niet alleen laat staan, is een voorwaarde voor toekomstige Cass Reviews in andere landen.

Bronnen:

• Academics for Academic Freedom — officiële website. academicsforacademicfreedom.org
• UK Higher Education (Freedom of Speech) Act 2023 — overzicht. legislation.gov.uk — HE Freedom of Speech Act